थाहा दिवस नेपालका प्राङ्गारिक दार्शनिक, राजनीतिज्ञ तथा सामाजिक अभियन्ता रुपचन्द्र विष्ट (रुदाने) र उनको प्रख्यात "थाहा" अभियानको सम्झनामा मनाइने एक विशेष दिन हो। विशेषगरी मकवानपुरको थाहा नगरपालिका (दामन, पालुङ, बज्रबाराही) र यस आसपासका क्षेत्रमा यो दिवसलाई गौरवका साथ मनाउने गरिन्छ।

१. "थाहा" अभियान के हो?

रुपचन्द्र विष्टले वि.सं. २०३० को दशकतिर मकवानपुरको पालुङबाट "थाहा" अभियानको सुरुवात गर्नुभएको थियो। उहाँको दर्शन सरल तर निकै गम्भीर थियो: "हरेक नागरिकले देश र समाजमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ र सत्य कुरा बुझ्नुपर्छ।"

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो— जबसम्म जनताले सही र गलत कुराको "थाहा" पाउँदैनन्, तबसम्म उनीहरूको चेतनास्तर माथि उठ्दैन र समाजको विकास सम्भव हुँदैन। उहाँले भित्ताहरूमा "थाहा" लेखेर, पर्चाहरू बाँडेर र सर्वसाधारणलाई आफ्ना हक-अधिकारप्रति सचेत गराएर यो अभियानलाई एउटा जनआन्दोलनकै रूप दिनुभएको थियो।

२. थाहा दिवस कहिले मनाइन्छ?

थाहा अभियानका प्रणेता रुपचन्द्र विष्टको जन्म जयन्ती (असार २६ गते) वा उहाँको स्मृति दिवस (असार ७ गते) को सेरोफेरो पारेर मकवानपुर र विशेषगरी थाहा नगरपालिकामा विभिन्न रचनात्मक कार्यक्रमहरू गर्दै यो दिवस मनाउने गरिन्छ। यो दिन स्थानीय स्तरमा सार्वजनिक बिदा दिने, विचार गोष्ठी, चेतनामूलक सडक नाटक, वक्तृत्वकला र विष्टको सालिकमा माल्यार्पण जस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्।

३. रुपचन्द्र विष्ट र उनको जीवन्त दर्शन

रुपचन्द्र विष्ट (रुदाने) एक रैथाने र विद्रोही दार्शनिक हुनुहुन्थ्यो, जसले तत्कालीन पञ्चायती व्यवस्थामा पनि जनतालाई शासक वर्गको दास बन्नुहुँदैन भनेर सिकाउनुभयो। उहाँका केही प्रमुख दर्शन र शैलीहरू यस्ता थिए:

• जनचेतना र प्रश्न गर्ने बानी: उहाँ जनतालाई कसैको अन्धभक्त नभई हरेक कुरामा प्रश्न गर्न र वास्तविकता "थाहा" पाउन प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो।

• श्रमको सम्मान: उहाँ आफैँ पनि श्रम गर्न रुचाउनुहुन्थ्यो र भाषणभन्दा काम ठूलो हो भन्ने मान्यता राख्नुहुन्थ्यो।

• सरल र तिखो शैली: उहाँका भनाइहरू र लेख्ने शैली निकै तिखो, व्यङ्ग्यात्मक तर सर्वसाधारणले सजिलै बुझ्ने खालका हुन्थे।

४. वर्तमान समयमा "थाहा" को सान्दर्भिकता

आजको डिजिटल र सूचना प्रविधिको युगमा "थाहा" दर्शनको सान्दर्भिकता झनै बढेर गएको छ।

• सुचनाको हक (Right to Information): नेपालको संविधानले ग्यारेन्टी गरेको सूचनाको हक वास्तवमा रुपचन्द्र विष्टले दशकौँ अघि सुरु गरेको "थाहा" अभियानकै कानुनी रूप हो।

• सुशासन र पारदर्शिता: स्थानीय सरकार वा राज्यका निकायहरूले गर्ने क्रियाकलाप, बजेट र योजनाहरू नागरिकले "थाहा" पाउनु नै सुशासनको पहिलो जग हो।

• सही सूचनाको छनौट: आजको सामाजिक सञ्जाल र 'फेक न्यूज' (भ्रामक समाचार) को समयमा सही के हो र गलत के हो भनेर "थाहा" पाउनु झनै आवश्यक भएको छ।

निष्कर्ष:

"थाहा दिवस" केवल एक व्यक्तिको सम्झना मात्र होइन, यो त समाजलाई सचेत, जागरुक र पारदर्शी बनाउने एउटा संकल्प हो। थाहा नगरपालिकाले यस दर्शनलाई आफ्नो पहिचानको रूपमा आत्मसात गर्दै अगाडि बढाइरहेको छ।